Cách đây hơn 80 năm, khi đất nước ta vẫn còn chìm trong ách đô hộ của thực dân Pháp, tinh thần yêu nước đã sớm bừng lên trong lòng mỗi người dân Việt Nam. Không chỉ những người lớn mà ngay cả các em thiếu nhi cũng khao khát được góp sức vào sự nghiệp đấu tranh vì độc lập, tự do của dân tộc.
Trước tình hình đó, Bác Hồ (lúc đó với tên là Nguyễn Tất Thành) đã sớm có chí quyết tìm ra con đường cứu nước, cứu dân. Ngày 5 tháng 6 năm 1911, người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành lấy tên là anh Ba, rời bến cảng Nhà Rồng với công việc phụ bếp trên tàu Đô đốc La-tút-sơ Tơ-rê-vin ra nước ngoài hoạt động cách mạng. Ngày 3 tháng 2 năm 1930, tại bán đảo Cửu Long (Trung Quốc), Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập và nhất trí thông qua Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Điều lệ vắn tắt do Bác Hồ khởi thảo. Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời là bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử cách mạng nước ta.
Những đội thiếu nhi đầu tiên
Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, phong trào cách mạng nước ta phát triển mạnh mẽ. Nơi nào có chi bộ Đảng và tổ chức Đoàn thì nơi đó có tổ chức Đội Thiếu nhi hoạt động giúp cách mạng. Trong phong trào công nông (1930–1931), tại các chi bộ ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Thái Bình đã tập hợp được nhiều đội viên thiếu niên cách mạng sinh hoạt trong các đội Đồng Tử quân.
Trong các đội Đồng Tử quân có những đội viên gan dạ, nhanh nhẹn được giao nhiệm vụ liên lạc, đưa thư từ, rải truyền đơn. Hai đội viên Trần Quốc Việt và Nguyễn Tư Năm đã có sáng kiến kẹp tờ truyền đơn vào tên tre, dùng cung bắn vào đồn lính ở Dương Liễu. Lợi dụng đêm tối, hai bạn nhỏ bò tới gần đồn rồi bắn truyền đơn vào, khiến cho tinh thần quân lính xôn xao, có tên đã bỏ về. Tại Thái Bình, có một đội viên tên là Ba, con nhà nghèo, đã theo người lớn đi đấu tranh chống thuế vào cuối năm 1930. Ba bị địch bắt, bị đánh đập dã man vẫn nhất quyết không khai. Lúc ở tù không sợ hãi, Ba còn dùng que, dùng mảnh gạch non thay phấn để học chữ. Về sau, bọn giặc phải thả Ba về.
Trong phong trào Dân chủ (1936–1939), dưới sự lãnh đạo của Đoàn Thanh niên Dân chủ, nhiều tổ chức Hồng Nhi đoàn được thành lập ở một số tỉnh như Hà Đông, Nam Định, Hải Phòng… Nhiều đội viên hoạt động rất hăng hái trong các đội kịch, đội múa, đội ca nhạc, đội bóng… Tổ chức Đội Thiếu niên đã từng bước được hình thành.
Một nhu cầu tất yếu của lịch sử
Đội TNTP Hồ Chí Minh được thành lập theo nhu cầu tất yếu của lịch sử đất nước, bởi lẽ lịch sử Đội TNTP Hồ Chí Minh và phong trào thiếu nhi Việt Nam là bộ phận hữu cơ trong lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và lịch sử Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.
Trước ngày thành lập Đội, thiếu nhi cũng đã tập hợp hoạt động theo nhóm nhưng không có sự thống nhất, chỉ mang tính chất theo từng địa phương vì một mục đích chung là cùng cha anh tham gia cách mạng. Ngày 15 tháng 5 năm 1941, Hội Nhi đồng Cứu quốc ra đời nhằm tập hợp thiếu nhi vào một tổ chức thống nhất từ Trung ương đến từng địa phương dưới sự hướng dẫn, phụ trách của Đoàn Thanh niên, giáo dục các em theo tinh thần cách mạng và coi các em là một lực lượng cách mạng.
Đội TNTP Hồ Chí Minh thành lập cho thấy thiếu niên, nhi đồng đã có tổ chức của mình, có Điều lệ và nguyên tắc hoạt động riêng. Tổ chức Đội có vai trò to lớn trong việc hình thành và phát triển toàn diện nhân cách của thiếu niên, nhi đồng. Việc thành lập Đội còn có tầm quan trọng vì tập hợp các em trong cùng độ tuổi, có cùng chung về mặt tâm lí, yêu thích hoạt động, cùng nhau học hỏi, được rèn luyện và trưởng thành.
Ngày 15/5/1941 — mốc son sáng chói
Ngày 15/5/1941 trở thành mốc son sáng chói trong lịch sử vẻ vang của Đội TNTP Hồ Chí Minh. Ngày ấy, ở gần hang Pác Bó, xuôi dòng suối Lê Nin, dưới chân núi Thoong Mạ, ở thôn Nà Mạ, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, có 5 thiếu niên là Nông Văn Dền, Nông Văn Thàn, Lý Văn Tịnh, Lý Thị Nì, Lý Thị Xậu được anh Đức Thanh và các anh cán bộ cách mạng giác ngộ, thử thách, tập hợp để thành lập Đội Nhi đồng Cứu quốc theo quyết định của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Đội có mục đích là “tham gia đánh Tây, đuổi Nhật, giành độc lập cho nước nhà” với nhiệm vụ làm giao thông liên lạc, đưa đón, bảo vệ cán bộ, canh gác cho các cuộc họp của Đảng… Để đảm bảo bí mật, tổ chức Đội đã đặt bí danh cho các đội viên: Dền mang bí danh Kim Đồng, Thàn là Cao Sơn, Tịnh là Thanh Minh, Xậu là Thanh Thủy, Nì là Thủy Tiên. Cuộc họp đã bầu Kim Đồng làm đội trưởng. Cuối buổi lễ, cả 5 bạn được kết nạp Đội đã tuyên thệ:
“Trung thành với Đảng, tuyệt đối giữ bí mật, dù có phải hi sinh cả tính mạng cũng không phản bội lại nhân dân và cách mạng.”
Hội Nhi đồng Cứu quốc chính thức thành lập (về sau gọi là Đội Thiếu nhi Cứu quốc). Từ lúc thành lập đến nay, tổ chức này đã trải qua 5 lần đổi tên và thực hiện các nhiệm vụ đặc biệt quan trọng khác nhau qua các thời kỳ.
Những lần đổi tên của Đội
Hội Nhi đồng Cứu quốc (1941): làm giao thông liên lạc, canh gác các cuộc họp bí mật cho cán bộ, dự bị đánh Tây đuổi Nhật.
Đội Thiếu nhi Cứu quốc (1946): làm nhiệm vụ giao thông liên lạc, trinh sát, góp phần cùng cha anh tham gia vào các cuộc đấu tranh chống giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm.
Đội Thiếu nhi Tháng Tám (tháng 3/1951): làm theo lời Bác dạy “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ”.
Đội TNTP Việt Nam (tháng 11/1956): thực hiện theo Năm điều Bác Hồ dạy.
Đội TNTP Hồ Chí Minh (30/1/1970): thực hiện theo Năm điều Bác Hồ dạy.
Năm điều Bác Hồ dạy
Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.
Học tập tốt, lao động tốt.
Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt.
Giữ gìn vệ sinh thật tốt.
Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm.
Các bạn Đội viên thân mến,
Lịch sử của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh là một câu chuyện đầy tự hào, gắn liền với những hy sinh, những cống hiến của bao thế hệ đội viên đi trước. Chúng ta, những đội viên của thời đại hôm nay, hãy luôn khắc ghi truyền thống ấy, ra sức học tập, rèn luyện đạo đức, tích cực tham gia các hoạt động Đội để góp phần xây dựng đất nước ngày càng giàu đẹp hơn!